ATEX Zones Verlichting — Ex-beschermd Armaturen & Zoneklassen

ATEX-zones voor verlichtingsinstallaties

In omgevingen waar explosieve gasmengsels, dampen of stofwolken kunnen voorkomen, moeten verlichtingsarmaturen voldoen aan de ATEX-richtlijn 2014/34/EU (Atmosphères Explosibles). In Nederland wordt de zoneclassificatie bepaald op basis van de NPR 7910-1 (gas/damp) en NPR 7910-2 (stof), die als Nederlandse praktijkrichtlijn dienen bij het opstellen van het gebiedsclassificatiedocument (GCD). De armaturen moeten gecertificeerd zijn conform de NEN-EN-IEC 60079-reeks.

Zoekt u naar ATEX zoneringstekeningen, ATEX zone 1 verlichting of ATEX verlichting bakkerij, gebruik deze tabel als technische startlaag. De uiteindelijke keuze hoort altijd terug naar de gebiedsclassificatie, stof- of gasbron, temperatuurklasse en het certificaat van het specifieke armatuur.

De ATEX-richtlijn onderscheidt twee categorieën explosiegevaar: gas/damp (Groep II, categorie G) en stof (Groep II, categorie D). Voor mijnbouw geldt Groep I (niet behandeld in deze normtabel).

Gas- en dampzones (NPR 7910-1)

Zone	Explosief mengsel aanwezig	Frequentie/duur	Apparatuurcategorie	Beschermingsniveau (EPL)
Zone 0	Continu of langdurig	> 1000 uur/jaar	Categorie 1G	Ga (zeer hoog)
Zone 1	Waarschijnlijk bij normaal bedrijf	10–1000 uur/jaar	Categorie 2G	Gb (hoog)
Zone 2	Niet waarschijnlijk, alleen bij storing	< 10 uur/jaar	Categorie 3G	Gc (verhoogd)

Stofzones (NPR 7910-2)

Zone	Stofwolk/stoflaag aanwezig	Frequentie/duur	Apparatuurcategorie	Beschermingsniveau (EPL)
Zone 20	Continu of langdurig	> 1000 uur/jaar	Categorie 1D	Da (zeer hoog)
Zone 21	Waarschijnlijk bij normaal bedrijf	10–1000 uur/jaar	Categorie 2D	Db (hoog)
Zone 22	Niet waarschijnlijk	< 10 uur/jaar	Categorie 3D	Dc (verhoogd)

Beschermingswijzen voor verlichtingsarmaturen

Elk ATEX-armatuur is gecertificeerd volgens één of meer beschermingswijzen conform de NEN-EN-IEC 60079-reeks. De beschermingswijze bepaalt hoe het armatuur voorkomt dat een interne vonk of hitte het omringende explosieve mengsel kan ontsteken.

Code	Beschermingswijze	Norm	Geschikt voor	Toepassing verlichting
Ex d	Vlamvaste omhulling (flameproof)	IEC 60079-1	Zone 1, 2	Klassieke TL/LED armaturen in raffinaderijen
Ex e	Verhoogde veiligheid (increased safety)	IEC 60079-7	Zone 1, 2	LED-armaturen; geen vonkgevende onderdelen
Ex p	Overdruk (pressurized)	IEC 60079-2	Zone 1, 2	Grote armaturen in chemische installaties
Ex n	Vonkvrij (non-sparking)	IEC 60079-15	Alleen Zone 2	Kosteneffectieve LED in laag-risicogebieden
Ex ia / ib	Intrinsiek veilig	IEC 60079-11	Zone 0, 1, 2 (ia) / Zone 1, 2 (ib)	Noodverlichting, handlampen
Ex t	Bescherming door omhulling (stof)	IEC 60079-31	Zone 20, 21, 22	Stofbestendige LED-armaturen in silo's
Ex m	Inkapseling (moulding)	IEC 60079-18	Zone 1, 2	LED-modules ingegoten in hars

Temperatuurklassen (gas/damp)

Het ATEX-armatuur mag in geen enkel bedrijfsgeval (inclusief storing) een oppervlaktetemperatuur bereiken die hoger is dan de ontstekingstemperatuur van het aanwezige gas of de damp. De temperatuurklasse op het armatuur moet daarom lager zijn dan de ontstekingstemperatuur van het medium.

Temperatuurklasse	Max. oppervlaktetemperatuur	Voorbeelden gas/damp
T1	450 °C	Waterstof (560 °C), methaan (595 °C), koolmonoxide (605 °C)
T2	300 °C	Ethanol (425 °C), aceton (535 °C), butaan (365 °C)
T3	200 °C	Benzine (280 °C), diesel (220 °C), hexaan (233 °C)
T4	135 °C	Acetyldehyde (175 °C), diethylether (160 °C)
T5	100 °C	Zelden; specifieke chemische processen
T6	85 °C	Koolwaterstofdisulfide (CS₂, ontstekingstemperatuur 95 °C)

Selectieregel: Kies altijd een armatuur waarvan de temperatuurklasse lager is dan de ontstekingstemperatuur van het medium. Voorbeeld: bij benzinedamp (ontstekingstemperatuur 280 °C) is minimaal T3 (max. 200 °C) vereist.

Minimale IP-bescherming per zone

Zone	Type gevaar	Minimale IP-graad	Toelichting
Zone 0	Gas/damp	IP66	Volledige stofdichtheid en bescherming tegen krachtige waterstralen
Zone 1	Gas/damp	IP54	Bescherming tegen spatwater en stof
Zone 2	Gas/damp	IP44	Minimale bescherming; vaak IP54+ in de praktijk
Zone 20	Stof	IP6X	Volledig stofdicht (eerste cijfer 6) verplicht
Zone 21	Stof	IP6X (min. IP65)	Stofdicht + bescherming tegen waterstralen
Zone 22	Stof	IP5X (min. IP54)	Stofbeschermd; IP65 aanbevolen in de praktijk

ATEX-markering lezen — Voorbeeld typeplaatje

Een compleet ATEX-typeplaatje op een verlichtingsarmatuur bevat de volgende informatie:

Onderdeel markering	Voorbeeld	Betekenis
CE-keurmerk + NB-nummer	CE 0080	Notified Body (bijv. DEKRA, TÜV) die certificering uitvoerde
Ex-teken	⟨Ex⟩	Armatuur voldoet aan de ATEX-richtlijn
Apparaatgroep en categorie	II 2G	Groep II (niet-mijnbouw), categorie 2, gas
Beschermingswijze	Ex de IIC	Vlamvast (d) + verhoogde veiligheid (e), gasgroep IIC
Temperatuurklasse	T4	Max. oppervlaktetemperatuur 135 °C
IP-code	IP66	Stofdicht, beschermd tegen krachtige waterstralen
Omgevingstemperatuur	Tamb -20 °C tot +55 °C	Toelaatbaar bedrijfstemperatuurbereik

Veel voorkomende ATEX-omgevingen in Nederland

Bedrijfstype	Typische zone	Medium	Aanbevolen armatuur
Aardgasbehandelingsstation (NAM)	Zone 1/2	Aardgas (methaan)	Ex de IIA T1, IP66, IK08
Raffinaderij (Shell, BP Europoort)	Zone 1/2	Benzine, nafta	Ex de IIA T3, IP66, IK08
Spuitcabine (autoschadeherstel)	Zone 1 (tijdens spuiten), Zone 2 (daarbuiten)	Oplosmiddeldampen	Ex de IIB T3, IP54
Graansilo / veevoederfabriek	Zone 21/22	Graanstof, meel	Ex t IIIB T125 °C, IP65
Houtbewerkingsbedrijf	Zone 22	Houtstof	Ex t IIIA T200 °C, IP54
Biogasinstallatie (agrarisch)	Zone 1/2	Methaan, H₂S	Ex de IIA T1, IP66
Waterstoftankstation	Zone 1/2	Waterstof	Ex de IIC T1, IP66 (hoogste gasgroep IIC vereist)
Chemische opslag (ADR-loods)	Zone 2	Diverse	Ex n IIC T3, IP54 (kosteneffectief voor Zone 2)

Praktische tips voor ATEX-installaties

Gebiedsclassificatiedocument (GCD): Voorafgaand aan elke ATEX-installatie moet een Gevarenzone-indeling in het projectdossier aanwezig zijn. NPR 7910 helpt bij de Nederlandse praktijkroute voor gas-, damp- en stofzones; PGS 15 kan relevant zijn wanneer opslag van gevaarlijke stoffen binnen de projectscope valt. De ATEX-richtlijn is vooral de product- en conformiteitslaag voor apparatuur. Gebruik deze webtabel daarom niet om zelf een zone vast te stellen: armatuurkeuze hoort terug te voeren naar een goedgekeurde zone-indeling, fabrikantcertificaat en projectspecifieke beoordeling.

LED vs. conventioneel: Moderne LED ATEX-armaturen kunnen voordelen bieden rond oppervlaktetemperatuur, onderhoud en energiegebruik. Die voordelen zijn pas bruikbaar wanneer temperatuurklasse, omgevingstemperatuur, driver, noodbedrijf, certificaat en montagevoorschrift bij de zone passen.

Onderhoud en inspectie: Conform NEN-EN-IEC 60079-17 is periodieke inspectie van ATEX-installaties onderdeel van de projectbeheersing. De frequentie hangt af van zone, omgevingsbelasting, stofophoping, onderhoudshistorie en risicobeoordeling:

Inspectie-type	Zone 0/20	Zone 1/21	Zone 2/22
Visuele controle	Vaak frequent	Periodiek	Periodiek of steekproefsgewijs
Nauwkeurige inspectie	Volgens inspectieplan	Volgens inspectieplan	Volgens inspectieplan
Gedetailleerde inspectie	Bij wijzigingen, twijfel of interval uit dossier	Bij wijzigingen, twijfel of interval uit dossier	Bij wijzigingen, twijfel of interval uit dossier

Waarschuwing bij onderhoud: Vervang nooit componenten (wartels, drivers, dichtingen, kabelverschroevingen) in een ATEX-armatuur door standaard onderdelen. Hiermee kan het ATEX-certificaat of de toepassingsgeschiktheid vervallen. Gebruik uitsluitend door de fabrikant goedgekeurde reserveonderdelen en leg vast welke vakbekwaamheid, instructie en autorisatie het project voor onderhoud aan Ex-apparatuur vereist.

Stofophoping: In stofzones (Zone 21/22) kan stof dat zich ophoopt op een armatuur als thermische isolatie werken, waardoor de oppervlaktetemperatuur stijgt en het explosiegevaar toeneemt. Het Arbobesluit (artikel 3.6) schrijft voor dat de werkgever arbeidsmiddelen veilig houdt en maatregelen neemt om gevaar te voorkomen; specifiek voor stofzones is dit een arbeidshygiënische verplichting. Plan regelmatige reiniging van armaturen in stofrijke omgevingen als onderdeel van het onderhoudsplan conform NEN-EN-IEC 60079-17. De verantwoordelijkheid voor de veilige werking van ATEX-apparatuur ligt bij de werkgever en bij de gecertificeerde installateur conform het Arbobesluit.

Toelichting begrippen

EPL (Equipment Protection Level) = het beschermingsniveau van het apparaat, aangeduid als Ga/Gb/Gc (gas) of Da/Db/Dc (stof). Hoe hoger het niveau (a), hoe meer onafhankelijke beveiligingslagen het apparaat heeft.

Gasgroep IIA/IIB/IIC = classificatie op basis van de gevoeligheid van het gas voor ontsteking. IIC (bijv. waterstof, acetyleen) is het meest explosief en vereist de zwaarste beschermingswijze. IIA (bijv. methaan, propaan) is het minst gevoelig.

CompEx-certificering = internationale certificering voor personeel dat werkt aan elektrische installaties in explosiegevaarlijke omgevingen. Zie dit als mogelijke vakbekwaamheidsroute; de vereiste autorisatie volgt uit projectprocedure, opdrachtgever, installatieverantwoordelijkheid en toepasselijke normcontext.