Zekeringkeuze Verlichting — NEN 1010 Automaat & Tabel

Zekeringkeuze voor verlichtingscircuits — NEN 1010

De zekering (installatieautomaat) beschermt de kabel tegen overbelasting en kortsluiting. Conform NEN 1010:2020, §4.3 geldt de basisregel: I_b ≤ I_n ≤ I_z, waarbij I_b de ontwerpstroom van het circuit is, I_n de nominale stroom van de beveiliging en I_z de permanente stroombelastbaarheid van de kabel. Voor verlichtingscircuits wordt in Nederland standaard een B-automaat toegepast; bij LED-installaties met hoge inschakelstroom is een C-automaat vaak noodzakelijk.

Een praktische vraag naar zekering verlichting hoort daarom niet alleen bij het amperegetal van de automaat, maar ook bij kabeldoorsnede, installatiemethode, inrush en aardlekcoordinatie.

Aanbevolen automaten per kabeldoorsnede

Onderstaande tabel geeft de in de Nederlandse installatiepraktijk gehanteerde combinaties van kabeldoorsnede, automaat en toepassing, conform NEN 1010:2020, §4.3 en de stroombelastbaarheidstabellen uit NEN 1010 Bijlage B.

Kabeldoorsnede (mm²)	Automaat (A)	Karakteristiek	Max. belasting (80%)	Toepassing
1,5	10 A	B	1840 W	Verlichtingsgroep woning (standaard)
1,5	16 A	B	2944 W	Verlichtingsgroep kantoor (lichte belasting)
1,5	16 A	C	2944 W	LED-groep met hoge inrush (max. 20 armaturen)
2,5	16 A	B of C	2944 W	Gecombineerde groep licht + WCD
2,5	20 A	B	3680 W	Zwaardere verlichtingsgroep (industrie/retail)
4,0	25 A	B of C	4600 W	Industriële verlichtingsgroep, lichtlijnen
6,0	32 A	C	5888 W	Subverdeler verlichting, stijgleiding
10,0	40 A	C	7360 W	Hoofdvoeding verlichtingsverdeler (grotere gebouwen)

Gebruik de Kabeldoorsnedeberekening om de juiste doorsnede te bepalen op basis van vermogen, lengte en installatiewijze.

Automaatkarakteristieken — IEC 60898-1

De karakteristiek van een installatieautomaat bepaalt bij welke stroomoverbelasting de automaat magnetisch afschakelt (momentane uitschakeling). De thermische beveiliging (tegen overbelasting) is bij alle typen vergelijkbaar. De keuze hangt af van het type belasting, met name de inschakelstroom (inrush current).

Karakteristiek	Magnetische afschakeling	Typische toepassing verlichting	Geschikt voor LED-inrush?
B	3–5 × In	Standaard verlichting, gloeilampen, ohmse belasting	Beperkt (max. ~10 armaturen per groep)
C	5–10 × In	LED-verlichting, TL-armaturen, kleine motoren	Ja, aanbevolen voor LED-groepen > 10 armaturen
D	10–20 × In	Transformatoren, grote motoren	Niet gebruikelijk voor verlichting (overbeschermd)
K	10–14 × In	Industriële motoren, aggregaten	Niet voor verlichting

Inschakelstroom (inrush current) — het kernprobleem

LED-drivers (en in mindere mate elektronische TL-voorschakelapparaten) hebben een inschakelstroom die 20–100× de nominale stroom kan bedragen gedurende 0,1–0,5 ms. Wanneer veel armaturen tegelijk worden ingeschakeld (bijv. bij het inschakelen van een groep), worden deze piekstromen gesommeerd en kunnen ze de magnetische afschakeldrempel van een B-automaat overschrijden.

Parameter	Typische LED-driver	TL-elektronisch VSA	Normreferentie
Nominale stroom (In)	0,15–0,22 A (36 W)	0,16–0,24 A (36 W)	IEC 61347-2-13
Piek inschakelstroom (Ipeak)	20–65 A per driver	15–40 A per VSA	IEC 61347-2-13
Duur inschakelstroompuls	0,1–0,5 ms (tp)	0,2–0,8 ms	IEC 61347-2-13
I²t-waarde (energie-inhoud)	0,2–2,0 A²s	0,3–1,5 A²s	IEC 61347-2-13

De fabrikant van de LED-driver vermeldt op het datasheet de I_peak en t_p waarden. Op basis hiervan berekent de installateur hoeveel armaturen maximaal op één automaat kunnen worden aangesloten.

Maximaal aantal LED-armaturen per automaat

Fabrikanten van installatieautomaten publiceren coordinatietabellen die aangeven hoeveel LED-armaturen met een bepaalde inschakelstroom op een automaat mogen worden aangesloten. Onderstaande tabel geeft de Nederlandse marktstandaard (Hager, ABB, Eaton):

Automaat	Ipeak = 20 A/driver	Ipeak = 40 A/driver	Ipeak = 65 A/driver
B10	25 armaturen	12 armaturen	7 armaturen
B16	40 armaturen	20 armaturen	12 armaturen
C10	50 armaturen	25 armaturen	15 armaturen
C16	80 armaturen	40 armaturen	24 armaturen
C20	100 armaturen	50 armaturen	30 armaturen

Let op: deze waarden zijn indicatief. Raadpleeg altijd het datasheet van zowel de LED-driver als de automaat voor de exacte coordinatie. De I²t-methode (vergelijking energiewaarden) geeft het meest nauwkeurige resultaat.

Oplossingen bij inrush-problemen

Wanneer het aantal LED-armaturen de limiet van de automaat overschrijdt, zijn er verschillende oplossingen beschikbaar die in de Nederlandse markt gangbaar zijn:

Oplossing	Werkingsprincipe	Voordelen	Nadelen
C-automaat i.p.v. B-automaat	Hogere magnetische afschakeldrempel (5–10× i.p.v. 3–5×)	Eenvoudig, geen extra componenten	Kabelbescherming minder scherp bij kortsluiting
Inrush current limiter (NTC)	NTC-weerstand beperkt opladingsstroom van condensatoren	Goedkoop, eenvoudige installatie	Slijtage NTC; vermogensverliezen in steady-state
LED-driver met soft-start	Geleidelijke opstart (ramp-up) van de driver-elektronica	Meest elegante oplossing; geen extra onderdelen	Alleen bij geschikte LED-drivers (specificeren bij inkoop)
Faseverschoven inschakelen	Groepen met tijdvertraging inschakelen via relais of KNX	Effectief bij zeer grote installaties	Extra besturingscomponenten nodig
Opdelen in meer groepen	Minder armaturen per automaat	Meest robuuste aanpak; verbetert ook redundantie	Meer bekabeling, meer groepenruimte nodig

Aardlekbeveiliging voor verlichtingscircuits

Conform NEN 1010:2020, §4.1.1.3 is voor alle eindgroepen tot 32 A in nieuwbouw een aardlekschakelaar (residual current device, RCD) met een afschakelstroom van ≤ 30 mA verplicht. Dit geldt dus ook voor alle verlichtingsgroepen. Aandachtspunten:

Aspect	Eis / Aanbeveling	Normreferentie
Type aardlekschakelaar	Type A (wisselstroom + pulserende DC) voor LED-drivers	NEN 1010:2020, §5.3.1.3
Selectiviteit	Geselectiveerde aardlek (S-type, 300 mA) voor hoofdverdeler	NEN 1010:2020, §5.3.1.2
Nuisance tripping voorkomen	Max. 3–4 verlichtingsgroepen per 30 mA aardlekschakelaar	NPR 5310 (aanbeveling)
LED-lekstroom	Sommeer lekstromen: max. 10 mA per 30 mA aardlek (30% regel)	NEN 1010:2020, §5.3.1.3
Buitenverlichting	Eigen 30 mA RCD; bij metalen masten aardpen vereist	NEN 1010:2020, §7.714

LED-lekstroom: Elke LED-driver produceert een kleine lekstroom naar aarde (typisch 0,5–1,5 mA per driver). Bij veel drivers op dezelfde aardlekschakelaar kan de som van lekstromen de afschakeldrempel naderen, wat resulteert in nuisance tripping (ongewenst afschakelen). De vuistregel is maximaal 20 armaturen per 30 mA aardlekschakelaar, afhankelijk van het drivertype.

Coördinatieregel: zekering, kabel en aardlek

NEN 1010:2020, §4.3 en §4.4 beschrijven de coördinatie-eisen tussen beveiliging en kabel. De drie bouwstenen moeten op elkaar zijn afgestemd:

Coördinatieregel	Formule / Eis	Toelichting
Overbelasting	Ib ≤ In ≤ Iz	Ontwerpstroom ≤ zekering ≤ kabelbelastbaarheid
Afschakelstroom	I2 ≤ 1,45 × Iz	De thermische afschakelstroom van de automaat mag de kabel niet beschadigen
Kortsluiting	Ik,min ≥ Ia	Minimale kortsluitstroom moet voldoende zijn voor magnetische afschakeling
Leidinglengte	Lmax bepaald door Ik,min	Bij lange kabels daalt Ik — controleer maximale leidinglengte
Spanningsval	≤ 3% (eindgroep) / ≤ 5% (totaal)	NEN 1010:2020, §5.2.5

Gebruik de Spanningsvalberekening om te controleren of de combinatie van kabeldoorsnede, zekering en leidinglengte voldoet aan de 3%-norm voor eindgroepen.

Praktische tips voor installateurs

Altijd inschakelstroom controleren: Vraag bij de inkoop van LED-armaturen altijd het datasheet op met de I_peak en I²t-waarden. Dit voorkomt problemen bij inbedrijfstelling — een van de meest voorkomende klachten bij LED-renovatieprojecten is ongewenst afschakelen van automaten.

B-automaat is niet altijd de beste keuze: Hoewel B-automaten de standaard zijn voor verlichtingscircuits, is bij meer dan 10 LED-armaturen per groep een C-automaat vaak noodzakelijk. De extra marge in de magnetische afschakeldrempel (5–10× i.p.v. 3–5×) voorkomt nuisance tripping zonder de overbelastiongsbescherming te compromitteren.

Documenteer de keuze: Leg in het groepenverdeelschema vast welke automaatkarakteristiek (B of C) per groep is gekozen en waarom. Dit is niet alleen een eis uit NEN 1010:2020, §6.1, maar bespaart ook tijd bij toekomstige uitbreidingen of storingzoeken. Zie ook: Groepenverdeling Verlichting.

Toekomstbestendig ontwerpen: Plan de zekeringkeuze op basis van een eventuele toekomstige uitbreiding van het aantal armaturen. Een C16 automaat op 2,5 mm² kabel biedt voldoende marge voor de meeste kantoor- en retailprojecten.