Groepenverdeling Verlichting — NEN 1010

Groepenverdeling voor verlichtingsinstallaties

Een correcte groepenverdeling is de basis van elke veilige verlichtingsinstallatie. NEN 1010:2020+C1:2024 vormt de actuele basis voor de elektrische installatie. Bij uitval van één groep (door een storing, kortsluiting of het afschakelen van een automaat) niet de volledige verlichting in een ruimte mag uitvallen. In de praktijk wordt daarom vaak met kruislings verdelen gewerkt. Voor noodverlichting blijft de beoordeling apart: eerst de Bbl- en Arbo-context, daarna de technische uitwerking met NEN-EN 1838:2025 en beheer volgens NEN-EN 50172:2024.

Komt u binnen via groepenverdeling verlichting, verlichtingsgroep of groepenkast verlichting? Lees deze tabel dan als projectcontrole: eerst de groep logisch verdelen, daarna kabeldoorsnede, spanningsverlies, beveiliging en documentatie afzonderlijk toetsen.

Ontwerpregels per gebouwtype — NEN 1010

De onderstaande tabel geeft de in de Nederlandse installatiepraktijk gehanteerde richtlijnen per gebouwtype. De waarden zijn afgeleid van NEN 1010:2020, §5.2 (selectie en installatie van elektrisch materieel) en de NPR 5310 (praktijkrichtlijn).

Gebouwtype	Max. lichtpunten per groep	Max. vermogen per groep	Min. groepen per ruimte	Bijzonderheden
Woning	8	2300 W (10 A × 230 V)	1 (aanbevolen: 2)	Houd licht- en WCD-groepen overzichtelijk gescheiden voor beheer en uitbreidbaarheid
Kantoor (open plan)	10–12	2300 W (10 A)	2	Kruislingse verdeling over bureaurijen; DALI-groepen komen bovenop
Kantoor (cellenstructuur)	8–10	2300 W (10 A)	1 per cel + ganggroep	Gangen op aparte groep i.v.m. permanente verlichting
School / klaslokaal	10	2300 W (10 A)	2	Apart groep per klaslokaal; schakeling bij digitaal schoolbord apart
Winkel	10–12	3680 W (16 A)	2	Etalageverlichting op eigen groep; accentverlichting gescheiden
Industrie / hal	12–16	3680 W (16 A)	3 (kruislings)	Gescheiden reguliere en noodverlichting; lichtlijnen alternerend
Zorginstelling	8	2300 W (10 A)	2	Nachtverlichting op eigen groep; noodverlichting apart beoordelen in veiligheidsdossier
Parkeergarage	12	3680 W (16 A)	2 (kruislings)	Kruislingse verdeling ondersteunt oriëntatie bij groepsuitval; toets de veiligheidslaag apart
Serverruimte	6–8	2300 W (10 A)	2	UPS-groep apart; noodverlichting op noodstroom

Kruislingse verdeling — schaakbordprincipe

Het schaakbordprincipe (NEN 1010:2020, §3.1.3) houdt in dat armaturen in een ruimte alternerend op groep A en groep B worden aangesloten, zodat bij uitval van één groep de overgebleven armaturen nog steeds een aanvaardbaar verlichtingsniveau bieden — in de praktijk minimaal 50% van de ontwerp­verlichtings­sterkte.

Ruimtetype	Verdeling	Resultaat bij uitval 1 groep
Open kantoor (bijv. 20 armaturen)	Even nummers groep A, oneven groep B	≥ 50% verlichtingssterkte, gelijkmatig verspreid
Industriehal met lichtlijnen	Lichtlijn 1, 3, 5 op groep A; lijn 2, 4, 6 op groep B	Elke tweede lichtlijn blijft branden
Gang (lange gang, enkel-rij armaturen)	Armatuur 1 groep A, armatuur 2 groep B, enz.	Gelijkmatig restlicht over de gehele gang
Parkeergarage	Per parkeervak-sectie alternerend	Overal voldoende oriëntatie­verlichting

Noodverlichting — aparte groepenverdeling

Nood- en vluchtrouteverlichting moet niet als gewone lichtgroep worden behandeld. Bepaal eerst of de ruimte of route onder Bbl, Arbobesluit of beide valt. Werk daarna voeding, failover, armatuurkeuze, verificatie en beheer uit met de actuele normset en het projectdossier. De groepenverdeling van noodverlichting kent dus een eigen beoordeling:

Eis	Norm	Toelichting
Failover bij uitval reguliere verlichting	Bbl / Arbobesluit / projectdossier	Voorkom dat een storing in reguliere verlichting de vlucht- of werkveiligheid ondermijnt
Markering in verdeelkast	NEN 1010-context	Maak noodverlichting en noodvoeding duidelijk herkenbaar voor beheer en onderhoud
Bekabeling en voedingsconcept	NEN 1010 / productspecificatie / projectdossier	Beoordeel centraal, decentraal, brandwerend of gescheiden per projectsituatie
Autonomie en omschakeling	Bbl-minimum en NEN-EN 1838:2025	Leg wettelijke minimumlaag en eventuele langere projectwaarde apart vast
Beheer en logboek	NEN-EN 50172:2024	Maak testen, storingen, herstel en vrijgave traceerbaar

Zie ook: NEN-EN 1838 Noodverlichting en Vluchtrouteverlichting Eisen.

Verdeelkast-indeling voor verlichtingsgroepen

NEN 1010:2020, §5.3 beschrijft de eisen aan de groepenverdeelkast. Voor verlichtingsinstallaties gelden in de Nederlandse praktijk de volgende richtlijnen:

Onderdeel	Eis / Aanbeveling	Normreferentie
Hoofdschakelaar	Verplicht in elk verdeelpaneel; 4-polig bij 3-fasennet	NEN 1010:2020, §5.3.1
Aardlekschakelaar (30 mA)	Verplicht voor alle groepen ≤ 32 A in nieuwbouw	NEN 1010:2020, §4.1.1.3
Automaat per verlichtingsgroep	B- of C-karakteristiek; zie Zekeringkeuze	NEN 1010:2020, §4.3
Markering noodverlichting	Rode kleur + opschrift op de automaat	NEN 1010:2020, §5.1.4
Reserveruimte	Min. 20% reservegroepen voor toekomstige uitbreiding	NPR 5310 (aanbeveling)
Faseverdeling	Gelijkmatige verdeling over L1, L2, L3	NEN 1010:2020, §5.2.3

Specifieke eisen per installatietype

Naast de standaard groepenverdeling gelden voor bepaalde installaties aanvullende eisen:

Installatietype	Aanvullende eis	Normreferentie
DALI-gestuurde verlichting	DALI-bus op aparte voeding; max. 64 adressen per DALI-lijn	IEC 62386
Buitenverlichting (IP65+)	Eigen groep met 30 mA ALS; aardpen bij metalen masten	NEN 1010:2020, §7.714
Evacuatieverlichting gebouwen	Afzonderlijk beoordelen ten opzichte van reguliere verlichting	Bbl / NEN-EN 1838:2025 / NEN-EN 50172:2024
Parkeergarage (ondergronds)	Min. 2 groepen kruislings; min. 25 lux bij uitval 1 groep	NEN 2443:2013, §7.3
Ziekenhuizen / zorginstellingen	Verlichting op noodstroomvoorziening (< 15 s omschakeltijd)	NEN 1010:2020, §7.710
Explosiegevaarlijke ruimten (ATEX)	Aparte groep met Ex-certificering; gescheiden van regulier	NEN-EN-IEC 60079-14

Berekening maximaal aantal armaturen per groep

Het maximaal aantal LED-armaturen per verlichtingsgroep hangt af van het vermogen per armatuur, de zekering en een veiligheidsmarge. In de Nederlandse praktijk wordt de groep tot maximaal 80% van de nominale capaciteit belast (NEN 1010:2020, §4.3 — ontwerpstroom I_b ≤ 0,8 × I_n):

Zekering	Kabel (mm²)	Max. belasting (80%)	LED 36 W	LED 50 W	LED 100 W
10 A B-automaat	1,5	1840 W	51 stuks	36 stuks	18 stuks
16 A B-automaat	1,5 / 2,5	2944 W	81 stuks	58 stuks	29 stuks
16 A C-automaat	2,5	2944 W	81 stuks	58 stuks	29 stuks
20 A B-automaat	2,5 / 4,0	3680 W	102 stuks	73 stuks	36 stuks

Let op: bovenstaande aantallen gelden bij steady-state vermogen. Bij LED-armaturen met hoge inschakelstroom (inrush current) moet het werkelijke aantal lager liggen om ongewenst afschakelen te voorkomen. Raadpleeg de Zekeringkeuze Verlichting voor aanbevelingen over automaatkarakteristieken (B vs. C).

Documentatie-eisen groepenverdeling

Conform NEN 1010:2020, §6.1 moet de installateur bij oplevering een volledig groepenverdeelschema verstrekken. De documentatie moet minimaal bevatten:

Onderdeel	Beschrijving	Vereist door
Énlijnschema	Alle groepen, aardlekschakelaars en automaten ingetekend	NEN 1010:2020, §6.1
Groepenlijst	Per groep: nummer, benaming, zekering, kabel, ruimte	NEN 1010:2020, §6.1
Plattegrond met groepaanduiding	Per armatuur aangegeven op welke groep deze is aangesloten	NEN 1010:2020, §6.1
Meetrapport	Isolatieweerstand, lus­impedantie, aardlekschakelaartest	NEN 1010:2020, §6.1.3
Noodverlichtingsoverzicht	Aparte tekening met noodarmaturen, type, voedingsconcept, autonomie en beheerstatus	NEN-EN 1838:2025 / NEN-EN 50172:2024

Praktische tips voor installateurs

Schaakbordpatroon toepassen: Verdeel armaturen altijd kruislings over minimaal twee groepen. Als groep A uitvalt, brandt groep B nog steeds boven de 50% van de werkplekken. Dit is niet alleen een veiligheidseis uit NEN 1010, maar ook een comforteis: medewerkers kunnen bij groepsuitval gewoon doorwerken.

Reservecapaciteit plannen: Houd bij het ontwerp altijd minimaal 20% reservecapaciteit aan per groep én reservegroepen in de verdeelkast. LED-verlichting heeft weliswaar een lager vermogen dan conventionele verlichting, maar bij een toekomstige renovatie kan het aantal armaturen toenemen.

Inschakelstroom coördineren: Bij grote kantoor- of industrieprojecten met meer dan 20 LED-armaturen per groep is het verstandig om de inschakelstroom (inrush current) te coördineren met de automaatkeuze. Gebruik daarvoor de zekeringtabel en overweeg een C-automaat of inrush current limiter.

Faseverdeling bij 3-fasennet: Verdeel verlichtingsgroepen gelijkmatig over de drie fasen (L1, L2, L3) om scheefbelasting te voorkomen. Dit is vooral belangrijk bij grotere installaties waar een asymmetrische belasting kan leiden tot nulleideroverbelasting.

Gebruik de Kabeldoorsnedeberekening en de Spanningsvalberekening om per groep de juiste kabeldoorsnede en maximale leidinglengte te bepalen.